Prowizorka zostawiona na wieki
Klasztor w Lubiążu - Polska

Najnowsza książka - każdego dnia ok. 8.40 do wygrania w Radiu VOX FM
w sieci teraz najtaniej w bookarest.pl - za mniej niż 25 pln

Proszę sobie wyobrazić pałac trzy razy większy niż krakowski Wawel! Pałac tak bogato zdobiony, że paryski Luwr wydaje się przy nim szary i mało efektowny! Doskonale wiedzą o tym zagraniczni turyści, którzy przyjeżdżają tu by zobaczyć na przykład legendarną, najdłuższą w Europie, barokową fasadę. Jej długość to prawie ćwierć kilometra! Ale proszę też wyobrazić sobie ponad trzysta zrujnowanych i ograbionych sal. Obok olbrzymi kościół pozbawiony wszystkich kosztowności z pustymi ramami po wielometrowych obrazach. Proszę wyobrazić sobie ciemność i chłód jakie panowały tu niedawno gdy przez niezapłacone rachunki na kilka tygodni wyłączono prąd.

Pocysterski zespół klasztorny w Lubiążu to miejsce niezwykłe. Poszukiwacze skarbów zjeżdżają tu z wykrywaczami metali i łopatami. W czasie ostatniej wojny Niemcy urządzili w podziemiach fabrykę zbrojeniową - podobno podzespołów do układów sterowania rakietami V-1 i V-2. Dwie z ukrytych głęboko w ziemi kondygnacji są dostępne. Trzecia jest zasypana i nikt tam jeszcze nie był.

Miłośnicy historii podziwiają gigantyczny budynek, którego wielkość pozostawia daleko w tyle wszystkie inne budowle tego typu w Polsce. Choć o Cystersach mówi się, że byli skromnymi i pracowitymi zakonnikami, przepych Jadalni Opata, Refektarza oraz Sali Książęcej (o wymiarach dużej hali gimnastycznej) zdaje się świadczyć o czymś zupełnie przeciwnym.

By ratować niezwykły zabytek kilka lat temu powstała specjalna fundacja. Z dużym trudem wyremontowano dach i za pomocą kilkuset kotew wzmocniono mury oraz stropy. Niemieckie fundusze pozwoliły na remont najbardziej okazałej sali. Reszta z kilkuset pomieszczeń jest kompletnie zdewastowana! Przez moment wydawało się, że nad Lubiążem zaświeciło słońce. Profesor Marek Kwiatkowski przywiózł tu samego Michaela Jacksona. Król muzyki pop szukał w Polsce miejsca na park rozrywki. Obejrzał Lubiąż (zdjęcia z tej wizyty wiszą w reprezentacyjnym holu do dziś), coś obiecał i... wyjechał by już nigdy nie wrócić.

Historia klasztoru jest oczywiście dużo dłuższa. Pierwsi cystersi przybyli tu 16 sierpnia 1163 roku. Sprowadził ich do Lubiąża książę Bolesław I Wysoki. Już wtedy osada nad rzeką była dość dobrze znana bo właśnie w tym miejscu przekraczało się Odrę. Złote lata przyszły pod koniec XVIII wieku. Dochody zakonników były wtedy tak wysokie, że w krótkim czasie zdecydowali się na budowę najważniejszych obiektów Lubiąża: imponującego pałacu opatów, klasztoru, browaru, piekarni oraz szpitala. Poważnie przebudowano też wnętrze kościoła Najświętszej Marii Panny nadając mu niepowtarzalny barokowy charakter.

Właśnie wtedy powstała najdłuższa w Europie, zachowana do dziś fasada. Połączone ze sobą pałac, kościół, klasztor i refektarz mają razem długość 223 metrów! Każda z trzech "normalnych" kondygnacji liczy sobie 5,5 metra wysokości mierząc od podłogi do sufitu. Jedna tylko Sala Książęca ma 422m kwadratowe powierzchni i 13,4 metra wysokości. Takie przykłady można mnożyć. Autorem dziesiątków klasztornych obrazów i polichromii był najwybitniejszy śląski malarz Michał Willmann. Co ciekawe nawet przebogatym cystersom w pewnym momencie zabrakło pieniędzy na pełne przepychu wykończanie i wyposażanie sal. By zachować wrażenie wyłożenia ścian drogimi kamieniami wykorzystali prosty trik. Z pomocą przyszedł im francuski architekt, który zaproponował by chwilowo (do momentu zgromadzenia kolejnych funduszy) wykorzystać sztuczny marmur. Jak to zwykle bywa to co tymczasowe okazało się najtrwalsze. A ponieważ nazwisko francuskiego architekta brzmiało w wymowie "provizor", gdy kolejni goście wskazując na ściany pytali się co to takiego, zakonnicy odpowiadali, że to "prowizorka". I tak do języka polskiego weszło nowe, jakże popularne słowo.

Niestety w 1810 roku na mocy pruskiego prawa klasztor zlikwidowano! Niespodziewanie po 650 latach zakon cystersów zniknął z Lubiąża. Z pałacu wywieziono 471 obrazów. Obiekt zamieniono na magazyn i na szpital dla umysłowo chorych, obok urządzono stadninę koni. Jeszcze gorzej było w czasie ostatniej wojny. Najpierw olbrzymie pomieszczenia Niemcy wykorzystali na fabryczne hale. Potem Armia Czerwona zniszczyła to co wpadło w jej ręce.

Szczęśliwym duchem klasztoru okazał się jeden z lepiej wykształconych Rosyjskich oficerów. Przerażony tym co robili jego koledzy kazał zamurować niektóre pomieszczenia. To pozwoliło ocalić choć część wyposażenia. W latach pięćdziesiątych XX wieku pozbawiony opieki obiekt został rozszabrowany przez okoliczną ludność. Bardzo skromne prace zabezpieczające rozpoczęto dopiero w 1962 roku.

Dziś w Lubiążu działa specjalna fundacja. Ale imponujące plany pełnej rekonstrukcji obiektu pozostają ciągle na papierze bo potrzeba na to gigantycznych środków, a tych nikt nie ma. Praktycznie, w chwili gdy problemem stają się niezapłacone rachunki za prąd, turystom pozostaje tylko oglądanie pięknego modelu pokazującego to miejsce w przyszłości. Na szczęście wyremontowane fragmenty robią i tak wielkie wrażenie.

Obiekt w Lubiążu... to jeden z największych w Europie pocysterski zespołów klasztornych. Położony około 50km od Wrocławia na prawym brzegu Odry. Składa się z połączonych ze sobą: Kościoła Klasztornego Najświętszej Marii Panny, Kaplicy Książęcej, Kaplicy Loretańskiej, Pałacu Opatów (ze słynną Salą Książęcą) oraz czworobocznego klasztoru (z letnim Refektarzem i biblioteką). Obok znajdują się potężne zabudowania gospodarcze i kolejny Kościół Św. Walentego. Fragmenty udostępnione są do zwiedzania. Wycieczki z przewodnikiem co godzinę.

W okolicy warto zobaczyć:

Zamek w Wojnowicach - Jeden z bardzo niewielu zachowanych w Polsce "zamków na wodzie". Położony kilkanaście kilometrów od Wrocławia. Powstał na początku XV wieku jako siedziba rycerska. W XVI wieku przebudowano go w stylu renesansowym. Współcześnie zamek ma trzy mieszkalne skrzydła oraz jedno gospodarcze. Na wewnętrznym dziedzińcu jest studnia. Do obiektu dochodzi się po kamiennym moście zbudowanym w miejscu dawnego - zwodzonego. Od 1956 roku mieści się tu Dom Pracy Twórczej oraz hotel.

Pałac Górka w Sobótce - Dawny XIII wieczny klasztor wrocławskich augustianów przebudowany z czasem na... luksusowy pałac o bajkowych kształtach! W XIX wieku majątek trafił do rąk znanej rodziny von Kulmitz, wtedy też obiekt poważnie zmodernizowano. Jedną z niezwykłych atrakcji jest drewniany świecznik Meluzyny w holu, który zmienia swoje położenie w zależności od pogody (latem obraca się na południe, zimą na północ). Uwagę zwracają też pięknie zachowane stare piece i kasetonowe sufity. Dziś jest tu hotel oraz restauracja.

Tekst opublikowany w dzienniku "Super Express"
Cykl "Polska według Romana Czejarka", sobota 5.05.2007.
Szczegóły: patrz archiwum "Super Expressu"